Çok sevdiğiniz bir kitabın kapağı sallanıyor, sırtı açılıyor ya da bir sayfa elinize kalıyor. Hemen bant ya da sıvı yapıştırıcıya sarılmak çoğu insanın ilk tepkisidir; ama bu, kitabın değerini ve ömrünü en çok zedeleyen hamledir.
Küçük hasarlar için profesyonel olmanıza gerek yok; doğru malzeme ve sabırla geri alınabilir, kitabı koruyan onarımlar yapabilirsiniz. Bu rehberde hangi sorunu nasıl çözeceğinizi ve nelerden kaçınacağınızı anlatıyoruz.
Onarımdan önce karar verin: yapmalı mıyım?
Her kitap evde onarılmamalıdır. Bir kitabın hasarını evde onarıp onarmayacağınıza karar verirken şu soruları sorun:
- Kitap nadir, ilk baskı, imzalı ya da yüksek değerli mi? O zaman uzmana danışın.
- Hasar küçük ve yapısal mı (tek sayfa, hafif gevşeme)? Evde yapılabilir.
- Kâğıt kırılgan, küflü ya da dökülüyor mu? Önce o sorunu çözmek gerekir.
Değerli bir kitapta kötü yapılmış bir onarım, hasarın kendisinden daha fazla değer kaybettirebilir. Şüpheniz varsa hiç dokunmayın ve satış öncesi yalnızca hafif temizlik yapın.
Doğru malzemeler
| Malzeme | Özelliği | Kullanım |
|---|---|---|
| PVA kitap tutkalı (asitsiz) | Esnek kalır, kâğıda zarar vermez, suda çözünebilir | Sırt, menteşe, ayrılan sayfa |
| Japon kâğıdı (washi, tissue) | İnce, uzun lifli, asitsiz | Yırtık ve menteşe takviyesi |
| Buğday nişastası tutkalı | Geleneksel, tamamen geri alınabilir | Yırtık kapatma, kapak kaplama |
| Kemik spatula (bone folder) | Düz, sert yüzey | Katlama ve bastırma |
| Mum kâğıdı (balmumu kağıdı) ve temiz kâğıt | Yapışmayı önler | Tutkallı bölgeleri ayırmak |
| Ağırlık ve tahta ya da kalın karton | Düzgün baskı sağlar | Kurutma süresince bekletme |
Ayrılan tek sayfa
Bir sayfa kopmuşsa ya da sırttan ayrılmışsa en basit onarım yöntemi budur.
- Sayfanın kopan kenarına ince bir şerit halinde, fırça ile çok az PVA sürün.
- Sayfayı orijinal yerine hizalayıp yerleştirin.
- Sayfanın iki yanına mum kâğıdı ya da temiz kâğıt koyup kitabı kapatın; tutkal komşu sayfalara bulaşmasın.
- Üstüne hafif bir ağırlık koyup en az birkaç saat, tercihen bir gece bekletin.
İpucu: Tutkalı az kullanın. Fazlası sayfa kenarından taşıp yapışmaya ve kâğıdın dalgalanmasına neden olur. İnce, ölçülü ve düzgün bir şerit yeterlidir.
Gevşeyen ya da açılan menteşe
Kapak ile sırt arasındaki menteşe bölgesi en çok zorlanan yerdir. Kapak sallanıyor ama tamamen kopmadıysa:
- Kapağı hafifçe aralayıp menteşenin iç kısmına japon kâğıdından kesilmiş bir şerit hazırlayın (menteşe uzunluğunda, birkaç santim genişlikte).
- Şeridi PVA ile hafifçe nemlendirin ve iç menteşeye, hem kapak içine hem de ilk sayfanın altına gelecek şekilde yapıştırın.
- Kemik spatula ile yavaşça bastırarak hava ve kıvrım çıkarın.
- Kapağı kapatıp ağırlık altında bekletin.
Kapak tamamen ayrıldıysa aynı yöntemle ancak biraz daha geniş bir japon kâğıdı şeridiyle takviye yapılır. İşlemi aceleye getirmeyin; kuruma süresi en az bir gece olmalıdır.
Açılan ya da kayan sırt
Sırt kısmında cilt ile kitap bloğu arasında boşluk oluşmuşsa, sırt bölgesine çok ince bir PVA tabakası sürüp yumuşak bir fırçayla yayın ve kitabı kapatın. Kitabı kenarlardan sıkıca bantlamak ya da lastikle bağlamak yerine yavaşça düz biçimde ağırlık altında bekletin.
Eğer sırt tamamen kopmuş ve ciltten ayrılmışsa, evde mümkün olduğu kadar müdahale etmeyip kitabı bir kutu ya da kalın bir bantsız bağla (örneğin asitsiz bir ip) birleşik tutmak ve uzman tamirci aramak daha doğrudur.
Yırtık sayfa onarımı
Yırtığı tek bir şeritle kapatmak için japon kâğıdını yırtık boyunca elle, kesmeden yırtarak (kenarları liflenecek şekilde) hazırlayın. Bu liflenen kenar onarımı çok daha görünmez ve sağlam yapar. Şeridi nişasta tutkalı ya da seyreltilmiş PVA ile yırtığın arka yüzüne yapıştırın.
Kapak koparsa: adım adım menteşe onarımı
Kapağı tamamen ayrılmış bir kitabı kurtarmak biraz daha dikkat ister, ama çoğu zaman mümkündür. Önce kitabın bütün parçalarının elinizde olduğundan emin olun; kapak, sırt kısmı ve kitap bloğu.
- Kitap bloğunun sırtındaki eski, kuru tutkal parçalarını yumuşak fırçayla ve kemik spatulayla nazikçe temizleyin; kâğıdı yırtmayın.
- Japon kâğıdından kapak yüksekliğinde ve yaklaşık 4-5 cm genişliğinde bir şerit kesin.
- Şeridin bir yarısına seyreltilmiş PVA sürüp kapağın iç yüzüne, diğer yarısını ise kitap bloğunun ilk sayfasına yapıştırın.
- Kapağı kapatın, menteşe kenarının düzgün kapandığından emin olun ve mum kâğıdı koyup ağırlık altında en az bir gece bekletin.
- Gerekirse ikinci bir şerit ekleyin; bu, kapağı daha sağlam tutar.
Sırt kopmuşsa ya da ciltte boşluk varsa
Bazı kitaplarda sırt kısmı parçalara ayrılır ve kitap bloğu ciltten bağımsız hale gelir. Bu tür hasarlar, ciltçilik bilgisi gerektirir. Evde yapabileceğiniz en güvenli şey, kitabı hasarı büyütmeden korumaktır.
- Kitabı asitsiz bir kâğıda sarıp ya da kutuya koyarak parçaların dağılmasını önleyin.
- Kopan sırt parçalarını atmayın; aynı kutuda saklayın, uzman bunlarla onarım yapabilir.
- Kitabı bantlamaya ya da tutkallamaya çalışmayın; yanlış yapıştırma restorasyonu zorlaştırır.
Kapak köşelerinin ve kenarların takviyesi
Karton kapaklı kitapların köşeleri zamanla ezilir ve katmanlarına ayrılır. Ezilmiş bir köşeyi düzeltmek için köşeyi çok az PVA ile birleştirip kemik spatula ile bastırmak ve temiz kâğıt arasında bir ağırlık altında bekletmek yeterli olabilir. Bez ya da deri kaplamada dökülme varsa kaplama parçalarını yerine yapıştırmak için kesinlikle küçük miktarda tutkal kullanın.
Kâğıt kapaklı kitaplarda yırtılan kapak kenarı için japon kâğıdı şeridi arka yüze uygulanır; ön yüzde izin görünmemesi için şeridi kenara fazla yaklaştırmayın.
Onarım sırasında hatayı önlemek için
- Önce kitabın görünmeyen bir yerinde (örneğin boş arka yaprak) tutkalı deneyin.
- Her adımda az tutkal kullanın; eklemek kolay, geri almak zordur.
- Her tutkallı yüzeyi temiz kâğıt ya da mum kâğıdıyla ayırın.
- Kuruma süresini kısaltmak için ısıtıcı ya da saç kurutma makinesi kullanmayın.
- Onarım sırasında kitabı ve tutkal kabını temiz bir yüzeyde tutun; kir ve toz yapışır.
İpucu: Her onarımdan önce ve sonra fotoğraf çekin. Hangi malzemeyi nereye kullandığınızı kaydetmek, ileride bir uzmanın kitabı onarırken size bağlı kalmasını sağlar.
Asla kullanmayın
- Selobant, koli bandı, maskeleme bandı: zamanla sararır, yapışkan kâğıda sızar ve çıkarılamaz.
- Süper yapıştırıcı, sıvı yapıştırıcı, sıcak silikon ve ofis tutkalları: asitli ve geri alınamazdır.
- Zımba, ataç ve kıskaç: pas ve delik oluşturur.
- Ütü ya da ısıtıcıyla kurutma: kâğıt ve ciltte kalıcı bozulma.
Satışa yönelik onarım
Kitabı satmayı düşünüyorsanız onarımı ne kadar yaptığınızı ilanda dürüstçe yazın. Alıcılar bakımlı ve açıkça belirtilmiş bir onarımı çoğu zaman kabul eder; saklanan bir onarım ise güven kaybettirir. Kondisyon açıklamaları için kondisyon rehberimizi kullanın ve kitaplarınızı kitaplığını sat sayfasından listeleyin.
Onarımdan sonra kitabı doğru saklamak da önemlidir; ayrıntılar saklama koşulları rehberimizde.
