Bir bit pazarından ya da bir akrabanızın kitaplığından çıkan eski kitabı nasıl temizlemeniz gerekir? Çoğu kişi ilk olarak nemli bir bezi aklına getirir, oysa eski kâğıt ve cilt için en büyük risk tam olarak budur. Yanlış bir müdahale lekeyi çıkarmak yerine kalıcı hale getirebilir.
Bu rehberde eski kitapları adım adım, geri dönüşü olmayan hiçbir şey yapmadan nasıl temizleyeceğinizi anlatıyoruz. Temel ilke şu: her zaman en hafif yöntemle başlayın ve sonuç yetmiyorsa bir üst basamağa geçmeden önce durup düşünün.
Temizlikten önce kitabı tanıyın
Temizliğe başlamadan önce kitabı elinize alıp inceleyin. Cilt türü (bez, karton, deri, yarı deri), kâğıdın kalitesi, mürekkep ya da yaldız süslemeler ve varsa leke ve küf izleri hangi yöntemi seçeceğinizi belirler.
Şunlara bakın:
- Kapakta kabarmış, dökülen deri ya da "kırmızı çürüme" denen toz gibi dökülen yüzeyler var mı?
- Sayfa kenarlarında nem lekesi ya da küf kokusu var mı?
- Kâğıt çok kırılgan mı; köşeler dökülüyor mu?
- Yaldızlı yazılar, elle boyanmış levhalar ya da yapıştırılmış pul ve fotoğraflar var mı?
Bu işaretlerden herhangi biri varsa ilgili bölgeye hiç dokunmadan, yalnızca sağlam alanları temizlemek en doğrusudur.
Çalışma alanını ve malzemeleri hazırlayın
Temiz, düz ve iyi aydınlatılmış bir masa seçin. Masanın üzerine beyaz bir kâğıt ya da temiz bir çarşaf serin; dökülen toz ve kırıntıları görmek kolaylaşır. Ellerinizi yıkayıp iyice kurulayın; kitaba yağ ve nem bulaştırmak istemezsiniz.
| Malzeme | Ne için kullanılır? |
|---|---|
| Yumuşak kıllı fırça (geniş, makyaj ya da resim fırçası tipi) | Cilt, sırt ve sayfa kenarlarındaki toz |
| Kuru temizlik silgisi (toz silgi, sünger tipi) | Kâğıt yüzeyindeki hafif kirler |
| Kitap yastığı ya da katlanmış havlu | Kitabı kırmadan açık tutmak |
| Mikrofiber ya da pamuklu kuru bez | Sağlam bez ciltlerin dış yüzeyi |
| Maske ve eldiven (nitril) | Tozlu ya da küflü kitaplarda kendinizi korumak |
1. Adım: Kuru toz alma
Kitabı kapalıyken sıkıca tutun ve yumuşak fırçayla sırttan başlayarak kapağın dış kenarına doğru fırçalayın. Hareketler her zaman kitabın içinden dışına doğru olsun; böylece toz sayfa aralarına itilmez.
Sonra kitabı sayfa kenarları (kesim yüzü) yukarı bakacak şekilde sıkıca kapalı tutun ve üç kenarı da fırçalayın. Birçok eski kitapta bu kenarlarda yıllarca birikmiş toz bulunur. Bu aşama çoğu zaman kitabın görünümünü gözle görülür biçimde düzeltir.
İpucu: Elektrikli süpürge kullanacaksanız kitabı doğrudan süpürmeyin. Yalnızca düşük emişli, fırça başlıklı ve ince tül ile kapatılmış bir uçla, kitaptan birkaç santim uzaktan çalışın.
2. Adım: Kuru silgiyle yüzey lekeleri
Sayfaların yüzeyinde parmak izi, gri toz tabakası ya da hafif kurşun kalem izleri varsa kuru temizlik silgisi işe yarar. Silgiyi küçük parçalara bölüp sayfaya bastırmadan, tek bir yönde ve kâğıdın sırtından kenarına doğru hafifçe geçirin.
Basılı mürekkebe, elle yazılmış notlara, imzalara ve boyalı bölgelere yaklaşmayın; silgi mürekkebin üst katmanını da alabilir. Kâğıt dokusu çok yumuşak ya da kâğıt kırılgansa silgiyi hiç denemeyin. Silgi kırıntılarını daha sonra fırçayla sayfadan temizleyin.
Ciltler için bakım
Bez ve karton ciltler
Bez ciltler genellikle kuru ve yumuşak bir bezle silinebilir. Leke çok inatçıysa bile ıslak yöntem kullanmayın; bezin renk akıtması ve kartonun şişmesi riski vardır. Kuru silgiyi çok küçük bir noktada deneyip sonucu görmek daha güvenlidir.
Deri ve yarı deri ciltler
Deri ciltler zamanla kurur ve dökülmeye başlar. Dökülen kısmı fırçayla çok hafifçe temizleyin, parlatıcı, cila ya da ev yapımı yağlar sürmeyin. Deriye ait bakım ürünleri bile ancak uzman tavsiyesiyle kullanılmalıdır, çünkü yanlış ürün yüzeyi kalıcı koyulaştırabilir ve kâğıda geçebilir.
Asla yapmamanız gerekenler
- Islak bez, alkol, sirke, çamaşır suyu ya da ev temizlik ürünleri kullanmayın.
- Yapışkan bant ya da etiket kalıntısını sökmek için zorlamayın; kâğıdın üst tabakası kopabilir.
- Sayfaları ütülemeyin, fırında ya da kalorifer üstünde kurutmaya çalışmayın.
- Lekeli bölgeyi ovalamayın; kâğıt lifleri zedelenir ve leke yayılır.
- Kitabı sırtı kırılacak kadar yassı açıp tarayıcıya ya da masaya bastırmayın.
Koku, küf ve nem varsa
Dışarıdan temiz görünen bir kitap bile küf sporları taşıyabilir. Kitapta tüylü bir görünüm, beyazımsı bir tabaka ya da keskin nem kokusu varsa temizliği açık havada, maske ve eldivenle yapın ve kitabı raftaki diğer kitaplardan ayırın. Ayrıntılı yöntem için rutubet ve küf yazımızı okuyun.
Küf izi olmayan ama kokusu giden kitaplar için de koku giderme rehberimiz var.
Sayfa kenarı ve kesim yüzü temizliği
Sayfa kenarları (kesim yüzü) kitabın en çok kirlenen bölümüdür; çünkü her açışta parmaklar buraya temas eder. Kitabı iki yandan hafifçe sıkıp tuttuğunuzda kenarda birikmiş koyu bir toz tabakası görürseniz yumuşak fırça ile tek yönde, kitabın sırtından dışa doğru çalışın.
Fırçanın yetmediği, yağlı görünen parmak izleri için kuru silgiyi çok küçük bir parça halinde ve kenarın kendisine paralel olarak kullanabilirsiniz. Kenarı zımparalamak, kesim yüzünü "tazelemek" için bıçakla kazımak ya da cila sürmek kitabın aslına ait dokuyu bozar ve değerini düşürür; bunlardan uzak durun.
Toz ceketi, kâğıt kapak ve karton ciltler
Toz ceketler (dust jacket) kitabın değerinin büyük bölümünü taşıyabilir; bu yüzden ceketi kitaptan ayırıp ayrı temizlemek yerine kitabın üzerindeyken, yumuşak fırça ile hafifçe tozunu alın. Ceketin kenarlarındaki küçük yırtıklar ve kıvrımlara dokunmayın; onarım gerekiyorsa ayrı bir uzman işidir.
Kâğıt kapaklı kitaplarda kapak genellikle ince ve emici bir kâğıttır. Burada kuru silgi bile iz bırakabilir; yalnızca fırça ile yetinin. Ciltsiz ya da zımbalı broşürlerde ise sayfaları açarken sırtı zorlamayın, tek tek temizlemek yerine kenardan fırçalamak daha güvenlidir.
Leke türlerine göre ne yapılır?
| Leke | Güvenli yaklaşım | Yapılmaması gereken |
|---|---|---|
| Hafif toz ve gri tabaka | Yumuşak fırça, gerekirse kuru silgi | Islak bezle silmek |
| Kurşun kalem izi | Yumuşak, kaliteli silgiyle çok hafif silmek (yalnızca değersiz kitaplarda) | Sert silgi ve bastırarak silmek |
| Yapışkan bant ya da etiket kalıntısı | Dokunmadan bırakmak ya da uzmana göstermek | Çekip koparmak, çözücü sürmek |
| Mürekkep, kalem ve tükenmez izi | Kitabın bir parçası olarak kabul etmek | Silmeye çalışmak |
| Nem lekesi (halka şeklinde) | Kuru bırakıp izlemek, yayılırsa uzman | Üstüne nemli bez koymak |
Eski sahibin imzası, ithaf yazısı ya da kütüphane mührü bir leke değil, kitabın geçmişidir. Çoğu koleksiyoner bu izleri değer kaybı olarak değil, kitabın hikâyesi olarak görür; bu yüzden onları silmeye çalışmayın.
Temizlik sırasında sık yapılan hatalar
- Kitabı masaya yassı bastırıp sırtı kırmak; kitap yastığı ya da katlanmış havluyla yarım açık tutun.
- Fırçayı sayfa arasına sokup tozu içeri itmek; hareket her zaman dışa doğru olmalı.
- Tek seferde fazla temizlemek; eski kâğıt sabırla, kısa seanslarla ele alınır.
- Kullandığınız fırça ve silgiyi temiz kitaplarda kullanmaya devam etmek; küf ya da kir taşıyabilirler.
İpucu: Temizlik sırasında kitabın fotoğrafını önce ve sonra çekin. Hem farkı görürsünüz hem de ilan hazırlarken gerçek durumu belgelemiş olursunuz.
Ne zaman restoratöre götürmelisiniz?
Ev temizliği toz ve yüzeysel kirle sınırlı olmalıdır. Şu durumlarda kitabı bir kâğıt ve cilt restoratörüne danışmak değer kaybını önler:
- Kitap ilk baskı, imzalı, haritalı ya da el boyamalı levhalar içeriyorsa.
- Kâğıt su görmüş, birbirine yapışmış ya da yoğun küf içeriyorsa.
- Kitap tarihi bir döneme ait el yazması, matbu nadir eser ya da arşiv belgesi niteliğindeyse.
- Ciltte sırt kopması, kapak ayrılması gibi yapısal sorun varsa.
Nadir bir kitabı satmayı düşünüyorsanız fazla temizlemek yerine hafif toz almayla yetinmek ve durumu ilanda dürüstçe yazmak alıcıların güvenini artırır. Kitaplığını sat sayfasından kitaplarınızı listeleyebilir, kondisyonu doğru anlatmak için kondisyon rehberimize bakabilirsiniz.
Temizlikten sonra saklama
Temizlediğiniz kitabı yeniden toz ve neme maruz bırakmamak için doğru ortamda saklayın: doğrudan güneş görmeyen, serin ve kuru bir kitaplık ya da kutu. Isı, nem ve ışık değerleri için saklama koşulları rehberimize bakın.
Düzenli bakım, bir kerelik büyük temizlikten çok daha etkilidir. Kitaplığınızı yılda bir kez gözden geçirip toz almak çoğu sorunun büyümeden fark edilmesini sağlar.
